Η ΜΝΗΜΟΝΕΥΣΙΣ  ΤΟΥ  ΠΡΩΤΟΥ
ΕΙΣ  ΤΑΣ  ΕΠΑΡΧΙΑΣ  ΤΩΝ  ΚΑΛΟΥΜΕΝΩΝ
ΝΕΩΝ ΧΩΡΩΝ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ
  Υπό Σεβ. Μητροπολίτου Τυρολόης και Σερεντίου κ. Παντελεήμονος

Ομοτίμου Καθηγητού Πανεπιστημίου

Κατά τα τελευταία έτη, έχει παρατηρηθεί σύγχυσις είς τινας Ορθοδόξους κοινότητας ή και τοπικάς Εκκλησίας, περί την μνημόνευσιν εις την Θείαν Λειτουργίαν και κατ’ επέκτασιν και εις τας άλλας Ιεράς Ακολουθίας, του ονόματος του τοπικού επισκόπου, ως και του ονόματος του πρώτου μιας επαρχίας, του μητροπολίτου και του πρώτου μιας διοικήσεως ευρυτέρας περιφερείας, δηλ. του πατριάρχου ή του προέδρου αυτοκέφαλου Εκκλησίας.

Η σύγχυσις παρετηρήθη, κυρίως, ως προς τον αριθμόν των μνημονευομένων αρχιερέων. Ένας, δύο ή και περισσότεροι πρέπει να είναι οι μνημονευόμενοι αρχιερείς εις την Θείαν Λειτουργίαν και μάλιστα εις τα Δίπτυχα[1]. Κατωτέρω θα ασχοληθώμεν με το ειδικόν αυτό θέμα.

Πρέπει πάντως να τονισθή εξ αρχής, ότι η μνημόνευσις δεν είναι θέμα φιλοφρονήσεως και ευγενείας, αλλά θέμα λειτουργικόν και κανονικον και ως εκ τούτου και εκκλησιολογικόν.

Κατά την «βυζαντινήν» λειτουργικήν παράδοσιν, η οποία περιέχει όλα τα βασικά στοιχεία της Αντιοχειανής λειτουργικής παραδόσεως και η οποία έχει επικρατήσει απανταχού εις την Ανατολήν από πολλών αιώνων, όπως η ρωμαϊκή εις την Δύσιν[2], ο επίσκοπος της τοπικής Εκκλησίας μνημονεύεται, κατά την Θ. Λειτουργίαν, υπό των λειτουργών πρεσβυτέρων και διακόνων εις τα καθωρισμένα σημεία. Ούτος δε, εάν είναι λειτουργός, εις τα Δίπτυχα μνημονεύει του πρώτου της επαρχίας, του μητροπολίτου, ο δε μητροπολίτης του πρώτου της Διοικήσεως, του πατριάρχου[3]. Ο αρχιεπίσκοπος, ουχί πρόεδρος αυτοκέφαλου Εκκλησίας, αλλ’ ο αυτοκέφαλος έναντι του μητροπολίτου – πρώτου της επαρχίας, μνημονεύει μόνον του πατριάρχου, εκ του οποίου απ’ ευθείας εξαρτάται άνευ παρεμβάσεως του μητροπολίτου[4].

Κατά την Θείαν Λειτουργίαν, το όνομα του τοπικού αρχιερέως, μνημονεύεται εκφώνως υπό του διακόνου κατά την μεγάλην συναπτήν, εις την αρχήν της Θείας Λειτουργίας και κατά την εκτενή ικεσίαν, μετά τα αναγνώσματα, προ της Θείας Ευχαριστίας, ότε μετέχουν, εκτός των πιστών και οι κατηχούμενοι. Μετά τον καθαγιασμόν των τιμίων δώρων, ο λειτουργός ιερεύς μνημονεύει του τοπικού επισκόπου, εξ ονόματος του οποίου τελεί την Θείαν Λειτουργίαν και υπό τον οποίον κανονικώς διατελεί, ως και όλη η ευχαριστιακή σύναξις. Εάν της ευχαριστιακής συνάξεως προΐσταται ο ίδιος ο επίσκοπος, ούτος εις το σημείον αυτό μνημονεύει του πρώτου της επαρχίας, του μητροπολίτου· «Εν πρώτοις μνήσθητι Κύριε, του Αρχιεπισκόπου ημών (δείνος), οv χάρισαι…», μετά του οποίου ευρίσκεται εις μυστηριακήν και επομένως εις κανονικήν κοινωνίαν και υπό την προεδρίαν του οποίου διατελεί.

Εάν της Θείας Λειτουργίας προΐσταται ο μητροπολίτης, ούτος μνημονεύει του πρώτου της διοικήσεως, του πατριάρχου «Εν πρώτοις μνήσθητι, Κύριε, του Αρχιεπισκόπου ημών…», ή του προέδρου της αυτοκέφαλου Εκκλησίας, εις την οποίαν ανήκει. Δηλαδή, του πρώτου μετά του οποίου ευρίσκεται εις μυστηριακήν και επομένως εις κανονικήν κοινωνίαν και υπό την προεδρίαν του οποίου διατελεί.

Εάν της Θείας Λειτουργίας προΐσταται πατριάρχης ή πρόεδρος αυτοκέφαλου Εκκλησίας, ούτος μνημονεύει «πάσης επισκοπής Ορθοδόξων», ενώ, μετά ταύτα, ο διάκονος «προς τη θύρα στας» λέγει τα Δίπτυχα, δηλαδή, κατά τα πρεσβεία των Εκκλησιών μνημονεύει των προκαθημένων αυτών, των πατριαρχών και των προέδρων των αυτοκέφαλων Εκκλησιών, μετά των οποίων ο λειτουργών πατριάρχης ή πρόεδρος ευρίσκεται εις μυστηριακήν και κανονικήν κοινωνίαν. Έτσι, διαδηλούται και βεβαιώνεται η κανονικότης της συγκεκριμένης ευχαριστιακής συνάξεως, ομού μετά της κανονικότητος των μνημονευομένων πατριαρχών και προέδρων – αρχιεπισκόπων, ως και η καθολικότης της συνάξεως.

Εις την μεγάλην συναπτήν και εις την εκτενή ικεσίαν, η υπό του διακόνου μνημόνευσις του επισκόπου είναι δέησις και ικεσία της τοπικής Εκκλησίας υπέρ του επισκόπου και όχι μόνον, αλλά και υπέρ της ειρήνης του σύμπαντος κόσμου, υπέρ του κλήρου και του λαού, υπέρ των βασιλέων και γενικώς των εν Αρχή όντων, υπέρ της πόλεως ή της ενορίας ή της μονής, όπου τελείται η Θεία Λειτουργία, υπέρ ευκρασίας αέρων, ευφορίας των καρπών της γης, υπέρ των τεθνεώτων, υπέρ των καρποφορούντων, κοπιώντων και ψαλλόντων και γενικώς υπέρ του λαού της ευχαριστιακής κοινότητος. Έτσι εκφράζεται δεήσει και ικεσία και εν τόπω και εν χρόνω η ενότης της όλης Εκκλησίας, ζώντων και τεθνεώτων.

Μετά τον καθαγιασμόν των δώρων, η μνημόνευσις υπέρ του επισκόπου ή του μητροπολίτου ή του πατριάρχου και ή μνημόνευσις πάντων των προκαθήμενων εις τα Δίπτυχα είναι ασφαλώς δέησις και ικεσία, αλλ’ ενέχει επίσης έντονον την κανονικήν διάστασιν αυτής, δηλαδή, αποτελεί ως ελέχθη ανωτέρω, δημοσίαν επιβεβαίωσιν της κανονικότητας και καθολικότητος της συγκεκριμένης ευχαριστιακής συνάξεως, ευρισκομένης εις κοινωνίαν μετά του κανονικού επισκόπου, ή του κανονικού μητροπολίτου, του κανονικού πατριάρχου ή του κανονικού προέδρου αυτοκέφαλου εκκλησίας ή πάντων των κανονικών προκαθημένων των τοπικών Εκκλησιών, εάν λειτουργός είναι εις την τελευταίαν περίπτωσιν προκαθήμενος πατριαρχείου ή αυτοκέφαλου τοπικής Εκκλησίας.

Κατά την Ορθόδοξον εκκλησιολογίαν και την κανονικήν αυτής διδασκαλίαν ένας είναι ο υπό των λειτουργών, ιερέως και διακόνων, μνημονευόμενος επίσκοπος, ο οικείος ιεράρχης, υπό τον οποίον ούτοι διατελούν. Εις την ιδίαν πόλιν δεν είναι δυνατόν να υπάρχουν δύο ή και περισσότεροι επίσκοποι, πρόεδροι της ευχαριστιακής συνάξεως, «μη εν τη πόλει δύο επίσκοποι ώσιν»[5]. Ένας είναι επίσης ο υπό των επισκόπων μιάς επαρχίας μνημονευόμενος πρώτος, ο μητροπολίτης, πρόεδρος της επαρχιακής συνόδου. Ένας είναι και ο υπό των μητροπολιτών μνημονευόμενος πρώτος, αυτός της Διοικήσεως εις την οποίαν ανήκουν, ο αρχιεπίσκοπος πατριάρχης των. Εις μίαν γεωγραφικήν κανονικήν δικαιοδοσίαν πατριαρχείου ή αυτοκέφαλου Εκκλησίας δεν είναι δυνατόν να υπάρχουν δύο πρώτοι και να μνημονεύωνται και οι δύο. Τοιούτον τι θα ήτο αντικανονικόν και εκκλησιολογικώς πεπλανημένον. «Τα ορισθέντα επί πρεσβυτέρων και επισκόπων και μητροπολιτών, πολλώ μάλλον και επί πατριαρχών αρμόζει. Ώστε, εί τις πρεσβύτερος ή επίσκοπος, ή μητροπολίτης τολμήσειεν αποστήναι της προς τον οικείον πατριάρχην κοινωνίας και μη αναφέροι το όνομα αυτού, κατά το ωρισμένον και τεταγμένον εν τη θεία Μυσταγωγία… τούτον ώρισεν η αγία σύνοδος, πάσης ιερατείας παντελώς αλλότριον είναι…»[6].

Τελευταίως, εν Ελλάδι ηγέρθη παρά τινων θέμα μνημονεύσεως δύο πρώτων εις τας επαρχίας των καλουμένων Νέων Χωρών[7], δηλαδή του αρχιεπισκόπου Κωνσταντινουπόλεως – Νέας Ρώμης και Οικουμενικού Πατριάρχου, εις την κανονικήν δικαιοδοσίαν του οποίου κυριαρχικώς ανήκουν και του αρχιεπισκόπου Αθηνών, προέδρου της τοπικής Ιεράς Συνόδου της αυτοκέφαλου Εκκλησίας της Ελλάδος, εις την οποίαν ανετέθη υπό του Οικουμενικού Πατριαρχείου η διοίκησις των επαρχιών αυτών «επιτροπικώς» και «εις τα επί μέρους».

Ως ελέχθη ανωτέρω, οι ιεροί κανόνες και αι Ορθόδοξοι κανονικαί διατάξεις, εις εκάστην επαρχίαν, μητροπολιτικήν ή πατριαρχικήν, μόνον ένα «πρώτον» προβλέπουν.

Η τυχόν μνημόνευσις και δευτέρου «πρώτου» παρά των ιεραρχών των πατριαρχικών επαρχιών των Νέων Χωρών, εν προκειμένω του αρχιεπισκόπου Αθηνών, θα ήτο αντικανονική και θα συνίστα επίσης κατ’ επέκτασιν και παράβασιν των ιερών κανόνων, των ομιλούντων περί «εισπηδήσεως» εις ετέραν επαρχίαν [8], περί «υπερορίου» δραστηριότητος [9], ή και περί δύο επισκόπων εις την αυτήν επαρχίαν [10].

Η διοίκησις των επαρχιών του Οικουμενικού Πατριαρχείου των Νέων Χωρών ερρυθμίσθη δια της Πατριαρχικής και Συνοδικής Πράξεως του έτους 1928[11], εις την οποίαν διατυπούται, ότι «τηρουμένου του επί των επαρχιών τούτων ανωτάτου κανονικού δικαιώματος του Αγιωτάτου Οικουμενικού Θρόνου, η διοίκησις εν τοις επί μέρους των επαρχιών τούτων διεξάγηται εφεξής επιτροπικώς υπό… της Εκκλησίας της Ελλάδος προ-φρόνως αποδεξαμένης, συναινούσης και κυρούσης και της εντίμου Ελληνικής Πολιτείας…».

Όσον αφορά εις την μνημόνευσιν του ονόματος του Οικουμενικού Πατριάρχου, ο σχετικός γενικός όρος εις την Πατριαρχικήν και Συνοδικήν Πράξιν του 1928 έχει επί λέξει, ως εξής· «Οι εν Ελλάδι μητροπολίται του Οικουμενικού Θρόνου μνημονεύσουσι του ονόματος του Οικουμενικού Πατριάρχου…» και ουδέν έτερον.

Πέραν της κανονικότητας ως προς το θέμα της μνημονεύσεως του πρώτου εις τας επαρχίας των καλουμένων Νέων Χωρών, η Πατριαρχική και Συνοδική Πράξις του 1928 αποτελεί διεθνή σύμβασιν μεταξύ του Οικουμενικού Πατριαρχείου αφ’ ενός και της Ελληνικής Κυβερνήσεως αφ’ ετέρου, συναινούσης και της αυτοκέφαλου Εκκλησίας της Ελλάδος. Επίσης, το περιεχόμενον της Πατριαρχικής και Συνοδικής Πράξεως του 1928 κατοχυ-ρούται υπό του ισχύοντος Συντάγματος της Ελλάδος (άρθρον 3 § 1) και της ελληνικής πολιτειακής νομοθεσίας (Ν. 3615/1928), κωδικοποιητικός νόμος 5438/1932 και ο ισχύων Καταστατικός Χάρτης της Εκκλησίας της Ελλάδος ν. 590/1977).

Συνεπώς, πάσα παράβασις σχέσιν έχουσα με την μνημόνευσιν του μόνου «πρώτου» εις τας επαρχίας των Νέων Χωρών, δηλαδή του Οικουμενικού Πατριάρχου, ή άλλοίωσις των νενομοθετημένων υπό της Πατριαρχικής και Συνοδικής Πράξεως του 1928, ήθελεν είναι αντικανονική πράξις, αλλά και αντισυνταγματική και παράνομος από απόψεως ελληνικής πολιτειακής νομοθεσίας.

Σημειώσεις

* Το άρθρον τούτο εδημοσιεύθη αγγλιστί εις τον τιμητικόν τόμον του καθηγητού C. Fürst (Eichstätt, 2002).

1. Τούτο παρετηρήθη σποραδικώς κυρίως εις τον ελλαδικόν χώρον, αλλά και εις τον ρωσσικόν. Περί του δευτέρου, ίδε Παντελεήμονος Ροδοπούλου «Ο Καταστατικός Χάρτης περί της διοικήσεως της Ρωσσικής Εκκλησίας (8 Ιουνίου 1988)», Θεσσαλονίκη1990 (εκδ. Αδελφών Κυριακίδη).

2. Ο Θεόδωρος Βάλσαμων, πατριάρχης Αντιοχείας (τέλος 12ου αιώνος), εις τας αποκρίσεις αυτού εις κανονικάς ερωτήσεις του πατριάρχου Αλεξανδρείας Μάρκου και εις σχετικόν ερώτημα περί των αναγινωσκομένων λειτουργιών εις τα μέρη της Αλεξανδρείας και των Ιεροσολύμων, συνιστά· «… οφείλουσι πάσαι αι εκκλησίαι του Θεού ακολουθείν τω έθει της Νέας Ρώμης, ήτοι της Κωνσταντινουπόλεως, και ιερουργείν κατά τας παραδόσεις των μεγάλων διδασκάλων και φωστήρων της ευσέβειας, του αγίου Ιωάννου του Χρυσοστόμου και του αγίου Βασιλείου» (Migne P.G. 138, 953). Περί των εκδόσεων των δύο λειτουργιών και των χειρογράφων, εις τα οποία αύται περιέχονται, ιδέ F.E. Βright man, Liturgies Eastern and Western I, Oxford 1896.

3. 12ος, 13ος, 14ος και 15ος καν. της ΑΒ συνόδου Κωνσταντινουπόλεως. Ιδέ ερμηνείας εις τους κανόνας αυτούς των Ζωναρά, Βαλσαμώνος και Αριστηνού. Πρβλ. έμμεσον περί τούτου μαρτυρίαν των 31ου Αποστολικού κανόνος, 18ου της Δ’ Οικουμ. συνόδου, 31ου, 34ου της Πενθέκτης Οικουμ. συνόδου, 5ου της εν Αντιόχεια συν., 6ου της εν Γάγγρα συν., 11ου και 62ου της εν Καρθαγένη συνόδου.

4. «Ωρίσθη… παρά των αγίων Πατέρων, τας μεν εχούσας διοικήσεις πόλεις πολλάς, υπό επισκόπων ιθυνομένας, παρά μητροπολιτών διεξάγεσαι, ους και πρώτους, οι κανόνες ονομάζουσι, τας δε μη εχούσας υφ’ εαυτάς πόλεις τινάς υπό επισκόπων κυβερνωμένας, παρά αρχιεπισκόπων ιερατεύεσθαι». Σχόλιον Βαλσαμώνος παρά Κ. Δελικάνη, τόμ. Β’, σελ. 372, Μεθοδίου Γ΄ και Ιεράς Συνόδου Οικουμενικού Πατριαρχείου, «Κατά των νεωτερισμών του Σιναίου Ανανίου (1688)», ενθ. αν.

5. 8ος κανών της Α’  Οικουμενικής Συνόδου.

6. 15ος κανών της Πρωτοδευτέρας συνόδου Κωνσταντινουπόλεως, πρβλ. επίσης 13ον και 14ον κανόνας της ιδίας συνόδου και ιδέ πλήθος κανονικών διατάξεων παρά F. Miclosich και Jos Mylier, Açta et Diplomata Greca Mediaevi,  Sancta et Profana (6 τόμοι), Aρχιμ. Καλλινίκου Δελικάνη· Πατριαρχικών Έγγραφων… σωζόμενα ;Eγγραφα κ.λ.π., τομ. Β’ και Γ’, Μανουήλ Γεδεών, Κανονικαί Διατάξεις, Ράλλη και Ποτλή, Σύνταγμα Ι. Κανόνων κ.λ.π., τόμ. Δ’ και Ε’, Διον. Ζακυνθηνού· Ανέκδοτα Πατριαρχικά Έγγραφα των χρόνων της Τουρκοκρατίας (1598-1798) εκδιδομένων εκ των Παρισινών Κωδίκων, Ελληνικάς τόμ. Β’, Γ’, Δ’, Ε’. ΣΤ, και αλλαχού.

7. Επαρχίαι των Νέων Χωρών είναι αι μητροπόλεις, αι οποίαι απηλευθερώθησαν εκ της Οθωμανικής κυριαρχίας μετά τους Βαλκανικούς πολέμους (1912-1913), δηλαδή της Ηπείρου, πλην της Άρτης, εκ της Θεσσαλίας της μητροπόλεως Ελασσώνος, της Μακεδονίας, της Δυτ. Θράκης, των νήσων του ανατολικού Αιγαίου.

8. 2ος κανών Β’ Οικουμενικής συνόδου, 14ος Αποστ. κανών κ.α.

9. 5ος κανών της Δ’ Οικουμενικής συνόδου, 35ος Αποστ. κανών.

10. 8ος κανών Α’ Οικουμ. συνόδου.

11. Παρά Παντελεήμονος Ροδοπούλου, Επιτομή Κανονικού Δικαίου, Θεσσαλονίκη 1993, σελ. 220-223.