Ἐπιστροφή
 

Καταληκτήριος λόγος τῆς Α.Θ.Παναγιότητος τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριάρχου κ. κ. Βαρθολομαίου κατά τήν παρουσίασιν τοῦ ἔργου τοῦ Νικολάου Μαυροκορδάτου "Φιλοθέου Πάρεργα"
(Σισμανόγλειον Μέγαρον, 12 Ἰουνίου 2019)

* * *


Ἱερώτατοι καί Θεοφιλέστατοι ἀδελφοί Ἱεράρχαι,
Εὐγενεστάτη κυρία Γενική Πρόξενε τῆς Ἑλλάδος ἐνταῦθα,
Ἐντιμολογιώτατοι Ἄρχοντες Ὀφφικιάλιοι,
Τέκνα ἐν Κυρίῳ ἀγαπητά,

Παρηκολουθήσαμεν μετά πολλῆς προσοχῆς καί χαρᾶς τάς ἐξαιρετικάς ὁμιλίας τῶν εἰσηγητῶν καί τήν ἄψογον παρουσίασιν, ἐκ μέρους τῶν λοιπῶν συντελεστῶν, ἀποσπασμάτων ἐκ τοῦ ἔργου τοῦ Νικολάου Μαυροκορδάτου "Φιλοθέου Πάρεργα", καί τούς συγχαίρομεν ἐνθέρμως. Ἐκφράζομεν τήν Πατριαρχικήν ἡμῶν εὐαρέσκειαν πρός τήν Εὐγενεστάτην Γενικήν Πρόξενον τῆς Ἑλλάδος ἐνταῦθα, κυρίαν Γεωργίαν Σουλτανοπούλου, τόσον διά τήν ἀποψινήν συνάντησιν, ὅσον καί διά τήν ἀδιάπτωτον μέριμναν αὐτῆς διά τήν ὀργάνωσιν παρομοίων, πάντοτε ὑψηλοῦ ἐπιπέδου, πνευματικῶν καί πολιτιστικῶν ἐκδηλώσεων εἰς τούς φιλοξένους χώρους τοῦ Σισμανογλείου Μεγάρου.
Ἐπαινοῦμεν πᾶσαν πρωτοβουλίαν, ἡ ὁποία συμβάλλει εἰς τήν γνῶσιν, καταγραφήν καί προβολήν πτυχῶν τῆς ἱστορίας καί τοῦ πολιτισμοῦ τοῦ Γένους μας, εἰς τήν ἀνάδειξιν τῶν ἱστορικῶν δεδομένων καί εἰς τήν διατήρησιν τῆς ἱστορικῆς μνήμης, ὥστε αἱ ἐπερχόμεναι γενεαί νά γνωρίζουν τάς περιπετείας καί τά κατορθώματα, τούς ἀγῶνας καί τά ἔργα τῶν προγόνων μας καί τόν ἰδιαίτερον χαρακτῆρα τῶν ἱστορικῶν συνθηκῶν ἐντός τῶν ὁποίων ταῦτα ἐξετυλίχθησαν. Αἱ γενικεύσεις καί αἱ ταχεῖαι ταυτίσεις δέν ἀποτυπώνουν τήν ἀλήθειαν τῶν γεγονότων.
Ἡ παρουσίασις τοῦ παρόντος ἔργου τοῦ Νικολάου Μαυροκορδάτου μᾶς μετέφερε εἰς τήν Πόλιν τῶν ἀρχῶν του 18ου αἰῶνος, εἰς μίαν σύντομον, ἀλλά πολύ ἐνδιαφέρουσαν περίοδον τῆς ἱστορίας της, κατά τήν ὁποίαν, βασιλεύοντος τοῦ Σουλτάνου Ἀχμέτ Γ', τοῦ Αὐτοκράτορος τῆς "Ἐποχής τῶν Τουλιπῶν" (Lâle Devri), ἐπραγματοποιήθη ἕν ἄνοιγμα τῆς Ὀθωμανικῆς Ἡγεσίας καί τῶν περί αὐτήν, πρός τά ἐπιτεύγματα τῶν ἐπιστημῶν, πρός τά γράμματα καί πρός τόν πολιτισμόν, καί δή πρός τόν πολιτισμόν τῆς Δύσεως, ἡ ὁποία μετά τόν αἰῶνα τῶν θρησκευτικῶν πολέμων, μετά τούς θεωρητικούς τοῦ "φυσικοῦ δικαίου" καί τήν ἐπιστημονικήν ἐπανάστασιν, τήν ὁποίαν ἐκπροσωποῦν ὁ Galilei, ὁ Newton καί ὁ Descartes καί ὄχι μόνον, ἐβίωνε καθοριστικάς ἀλλαγάς καί ἀνακατατάξεις. Θα γνωρίζετε ὅτι ὁ Goethe ἀπεκάλεσε τό ἔτος 1642, τό ὁποῖον εἶναι τό ἔτος θανάτου τοῦ Galilei, γεννήσεως τοῦ Newton καί ἐπανεκδόσεως τῶν Meditationes de prima philosophia τοῦ Descartes, "Χριστούγεννα τῶν Νεωτέρων Χρόνων". Ἡ Δυτική Εὐρώπη εἰσέρχεται εἰς τόν αἰῶνα τῶν Φώτων (Siècle des Lumières, Aufklärung, Enlightenment), τήν ἐποχήν, δηλαδή, τοῦ Διαφωτισμοῦ, ὁ ὁποῖος ἀποτελεῖ, ὡς ἐλέχθη, "ἴσως τήν πλέον σημαντικήν ἐπανάστασιν" εἰς τήν ἱστορίαν τῆς Δύσεως (Καρδινάλιος Walter Kasper) καί σηματοδοτεῖ πολλάς ἀνατροπάς εἰς τήν κατανόησιν τῆς σχέσεως τοῦ ἀνθρώπου μέ τόν Θεόν, μέ τόν ἑαυτόν του καί μέ τήν ἐλευθερίαν του, μέ τόν συνάνθρωπον καί τόν κόσμον, σημαντικάς ἀναθεωρήσεις εἰς τήν προσέγγισιν τῆς γνώσεως, τῆς ἐπιστήμης, τῆς πολιτικῆς καί τῆς ἠθικῆς καί τοῦ νοήματος τῆς προόδου. Ὀρθῶς χαρακτηρίζεται ὁ Διαφωτισμός ὡς "ἀλλαγή παραδείγματος" εἰς τήν ἱστορικήν πορείαν τοῦ πολιτισμοῦ.
Προφανῶς αὐτό τό κίνημα δέν ἐπηρέασε μόνον τήν ζωήν τῶν Δυτικοευρωπαίων. Ἀναφορικῶς πρός τό Γένος μας ὁμιλοῦμεν περί "Νεοελληνικοῦ Διαφωτισμοῦ", ὁ ὁποῖος προσελκύει ὅλο καί περισσότερον τό ἐνδιαφέρον τῶν ἐρευνητῶν. Ὁ 18ος αἰών εἶναι ὁ αἰών τῆς ἀκμῆς τῶν Φαναριωτῶν, ἐπιφανῆ γόνον καί ἐκπρόσωπον τῶν ὁποίων ἀποτελεῖ καί ὁ Νικόλαος Μαυροκορδᾶτος. Εὐτυχῶς, σήμερον ἔχει πλέον παρέλθει ἡ ἐποχή, κατά τήν ὁποίαν ὁ ὅρος "Φαναριῶται" ἐχρησιμοποιεῖτο διά νά κατονομάσῃ πρωτίστως τάς ἀρνητικότητας τῶν προὐχόντων αὐτῶν τῆς Ὀθωμανικῆς διοικήσεως καί τοῦ Γένους μας.
Οἱ Φαναριῶται ἀπετέλεσαν σπουδαῖον σταθμόν εἰς τήν ἱστορίαν τοῦ Ὀθωμανικοῦ Κράτους, τῶν Παραδουναβίων χωρῶν, τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριαρχείου καί ὁλοκλήρου Γένους. Ἐξέχοντα μέλη τῆς Ὁμογενείας καί τῆς εὐρυτέρας κοινωνίας τῆς Πόλεως, μέ μεγάλην ἐπιρροήν εἰς τόν δημόσιον βίον καί τόν πολιτισμόν, προσέφερον, μέ ἀφοσίωσιν, πολυτίμους ὑπηρεσίας εἰς τήν Ὀθωμανικήν Αὐτοκρατορίαν, χωρίς νά λησμονοῦν τήν καταγωγήν καί τήν Ὀρθόδοξον ταυτότητά των. Ἐστήριζον ποικιλοτρόπως τό Οἰκουμενικόν Πατριαρχεῖον, διεδραμάτιζον σημαντικόν ρόλον εἰς τήν ἐκλογήν τῶν Πατριαρχῶν, καί ἦσαν ἀρωγοί καί τῶν ἄλλων Ὀρθοδόξων Πατριαρχείων τῆς Ἀνατολῆς καί τῶν Ἱερῶν Μονῶν. Ἐν τῇ ἐννοίᾳ ταύτῃ, ὁ Πατριάρχης Γεννάδιος ὁ Σχολάριος δύναται νά χαρακτηρισθῇ "πρόδρομος τῶν Φαναριωτῶν". Πολυσχιδής προσωπικότης μέ εὐρεῖαν μόρφωσιν καί γλωσσομάθειαν, εἶχε προκριθῆ διά τόν Πατριαρχικόν Θρόνον ὑπό τοῦ Πορθητοῦ, ἐπί τῇ βάσει τῶν ἰδικῶν του πολιτικῶν ὑπολογισμῶν περί τῶν Ὀρθοδόξων Χριστιανῶν τῆς Αὐτοκρατορίας. Ὁ Γεννάδιος, ὁ "Πατριάρχης τῶν τοῦ Χριστοῦ πενήτων", παρέμεινε πιστός εἰς τήν Ὀθωμανικήν ἀρχήν, ἀλλά καί ὁλοκληρωτικῶς δεσμευμένος καί ἀφιερωμένος εἰς τό Γένος, τήν ἐπιβίωσιν, τήν παιδείαν καί τήν προκοπήν του. Ἀρκεῖ νά ἐνθυμηθῶμεν τήν ὑπ᾽ αὐτοῦ ἵδρυσιν τῆς Πατριαρχικῆς Μεγάλης τοῦ Γένους Σχολῆς τό ἔτος 1454.
250 καί πλέον ἔτη μετά τόν Γεννάδιον, ὁ Νικόλαος Μαυροκορδᾶτος διεχειρίσθη μέ μαεστρίαν τήν διπλῆν του ἰδιότητα ὡς ἀνώτατος κρατικός λειτουργός τῆς Ὀθωμανικῆς Αὐτοκρατορίας καί ὡς μέλος τῆς Ὁμογενείας. Κάτοχος λιπαρᾶς παιδείας, ἰδιοφυής εἰς τήν ἐκμάθησιν καί χρῆσιν ξένων γλωσσῶν, μέ θετικήν στάσιν ἔναντι τοῦ Δυτικοῦ πολιτισμοῦ, συνέγραψεν ἐνδιαφέροντα ἔργα, μέ ἔντονον εἰς αὐτά τόν παιδευτικόν χαρακτῆρα καί τήν κλίσιν καί προτίμησιν πρός τά πρακτικά θέματα καί τήν ἠθικήν.
Εἰς τήν ἠθικήν του διδασκαλίαν χρησιμοποιεῖ, μέ τρόπον ἐκλεκτικόν, ἰδέας καί πρότυπα ζωῆς ἀπό τήν ἀρχαιοελληνικήν καί τήν χριστιανικήν παράδοσιν καί ἄλλοθεν. Δέν εἶναι τυχαῖον, ὅτι τό ἔργον «Φιλοθέου Πάρεργα», τό ἀντικείμενον τῆς παρούσης συνάξεως, κατά τήν αἰχμαλωσίαν τοῦ Νικολάου Μαυροκορδάτου εἰς Τρανσυλβανίαν, περιέχει συνομιλίας ἐπί θεμάτων ἠθικῶν καί σοφίας τῆς ζωῆς, καί ὅτι εἶναι ἐμφανής εἰς αὐτό ὁ ἀπόηχος τῆς "ἀλλαγῆς παραδείγματος" εἰς τόν χῶρον τῆς γνωσιολογίας, τῆς κοσμολογίας, τῆς πολιτικῆς καί τῆς θεωρήσεως τῆς θέσεως τοῦ ἀνθρώπου ἐν τῷ κόσμῳ.
Περαίνοντες τόν λόγον, συγχαίρομεν τόν κύριον Δήμαρχον Φιλοθέης - Ψυχικοῦ καί τόν Ὁσιολογιώτατον πατέρα Μιχαήλ Σταθάκην, ἱερατικῶς προϊστάμενον τῆς Ἐνορίας τοῦ Ἁγίου Γεωργίου Νέου Ψυχικοῦ, διά τήν χρηματοδότησιν τῆς ἐξαιρετικῆς ταύτης ἐκδόσεως τοῦ ἔργου "Φιλοθέου Πάρεργα", καθώς καί τόν ἱστορικόν καί συγγραφέα κύριον Διονύσιον Χατζόπουλον, διά τήν ἀπόδοσιν είς τήν Νεοελληνικήν. Εὐχαριστοῦμεν θερμῶς τήν ἱστορικόν τέχνης καί θεατρολόγον κυρίαν Σίσσυν Παπαθανασίου διά τήν συμβολήν της, τήν παρουσίαν της ἐνταῦθα καί διά τά λίαν ἐνδιαφέροντα στοιχεῖα, τά ὁποῖα ἀνέφερεν εἰς τήν εἰσήγησίν της.
Ὁ μεγαλύτερος ἔπαινος ἀνήκει ἀπόψε εἰς τόν Ἐλλογιμώτατον Καθηγητήν, νεοελληνιστήν καί ἀκαδημαϊκόν κύριον Jacques Bouchard, ὁ ὁποῖος ἀφιέρωσε τήν ζωήν του εἰς τήν ἔρευναν τοῦ ἔργου τοῦ Νικολάου Μαυροκορδάτου. Ἡ παροῦσα πολύτιμος ἔκδοσις ἀποτελεῖ γόνιμον ἀξιοποίησιν τῶν καρπῶν τῆς πολυετοῦς ἐρεύνης, ἐπισταμένης μελέτης, κοπιώδους καί ἐνθουσιώδους φιλολογικῆς ἐργασίας ἐκ μέρους τοῦ κυρίου Bouchard.
Μέ αὐτάς τάς σκέψεις, ἀπευθύνομεν πρός ὅλους ὑμᾶς τούς παρισταμένους ἐγκάρδιον χαιρετισμόν καί ἐπικαλούμεθα ἐπί πάντας ὑμᾶς τήν ζωοπάροχον χάριν καί τά σωτηριώδη ἐλέη τοῦ Θεοῦ τῆς ἀγάπης.